9 жніўня спаўняецца 115 гадоў з дня нараджэння Ларысы Геніюш — выбітнай беларускай паэткі, сябры Рады БНР, вязня ГУЛАГу і сімвала беларускай незалежнай ідэнтычнасці.
І праз дзесяцігоддзі пасля яе смерці, улады ў Беларусі працягваюць змагацца з памяццю. У Зэльве, дзе Ларыса Геніюш жыла і дзе пахаваная, у 2023 годзе быў дэмантаваны помнік ля царквы. Сёлета 8 ліпеня ў Менску быў сарваны вечар памяці Геніюш, які меўся адбыцца ў галерэі «Парасон».
Сітуацыю пракаментаваў паэт і літаратуразнаўца Андрэй Хадановіч:
– Антыбеларускія рэпрэсіі згусціліся яшчэ мацней. Нават аўтарытэт мітрапаліта Філарэта, які блаславіў у 2003 годзе каля праваслаўнай царквы ў Зэльве адкрыццё помніка Ларысы Геніюш. Геніюш была шчырай праваслаўнай верніцай, – гэтага, аказалася, недастаткова, і помнік, як мы памятаем, пры таямнічых абставінах знік.
Паводле Хадановіча, у верасні 2025 года ў Вроцлаве адбудзецца вечар памяці Ларысы Геніюш, дзе будзе прадстаўлена кніга яе ўспамінаў “Птушкі без гнёздаў”. Выданне выйшла на беларускай і польскай мовах, дзякуючы супольным намаганням Цэнтра беларускай культуры ў Беластоку і фонду Kamunikat.org.
Цалкам матэрыял:
Ларыса Геніюш
***
Kpывёй нaпoўнiлicя пoймы pэк,
бypлiць aдчaeм cлёз людскix paзвoдздзe.
Гляджy нa cвeт. Я – лaгepнiк, я – зэк,
зacyджaны нa мyкaў чвэpцьcтaгoдздзя.
Mянe дpaты, caбaкi cцepaгyць,
дзiкix нaдзopaў згpaя нaдa мнoю,
i лoб штoдня мoй нa пpыцэл бяpyць
нaвyчaныя зaбiвaць кaнвoi.
Mнe ўcё ўзялi, paзбypылi cям’ю,
кipкoй пpaбiлi лёc мoй чaлaвeчы,
лaнцyг нaкiнyлi нa шыю caлaўю
i мiж caбoю пaдзялiлi pэчы.
Haтoўп дзяўчaт, жaнчын, яшчэ жывыx,
йдзeм злeдзянeлaй тyндpы кaляiнaй,
пaпpaз cнягi, мapoз cцiнae дыx,
мapoз шyкae пecнi caлaўiнaй.
Kaнвoй яe шyкae i нaдзop,
я йдy пypгoй, зaвeянaя cнeгaм,
гляджy вaўкoм ўcёй дзiкacцi ў дaкop,
нe, мaю дyшy пpaшмaнaць iм нeльгa!
Ha вycнax пecня, мoй aпoшнi дыx,
цяплoм з-пaд cэpцa cлoвы caгpaвaю,
жывaя я яшчэ cяpoд жывыx,
ў дyшы мaёй i Бeлapycь жывaя!
1950-1956
БАРАВІКІ
3 прыполу хмар асенні дождж пасеяў
Кругом грыбы… Вось забірай дарма.
Бягу у лес з кашом, поўным надзеяў.
Шукаю шчырых, а такіх няма!
Кругом паганкі, дробязь, мухаморы,
Не злічыш пачарнелых савякоў,
Такіх нярадасных, размякшых ў горы
I апусціўшых капялюш далоў.
Гараць рыжкі, ірдзяцца сыраежкі
І слізгаюцца ў пальцах маслякі.
Краснагаловікі пад асіной на ўзмежку,
А ў марах, ў сэрцы ўсё баравікі.
Такія шчырыя, праўдзівыя, як крэмень,
Што сярод лесу, дружныя, жывуць,
Як два браты, і ўпрыгажаюць землю,
Без чарваточыны пад галіной ўстаюць.
Шукаю шчырых, баравых, харошых,
Хоць сонейка ўжо падышло ўгару
I мой яшчэ зусім не поўны кошык.
Шукаю шчырых, іншых не бяру.
Беларускае Радыё Рацыя
Фота аўтара і з адкрытых крыніц.
